تبليغاتX
تماشاخانه سنگلج - نگاهی به نمایش”هی تو!” به کارگردانی استفانو گیونچی از ایتالیا
 
 

مهدی نصیری: تئاتر ما به ویژه در حوزه آثار کمدی شباهت‌های زیادی به شکل‌های سنتی تئاتر ایتالیا دارد. اما بیشترین شباهت‌ها میان این دو حوزه فرهنگی متفاوت را در زمینه تئاتر می‌توان بین کمدیا دلارته و نمایش عروسکی دوره‌گردهای ایتالیایی با نمایش‌های تخت حوضی و خیمه‌شب بازی ایرانی مورد جست‌وجو قرار داد.

ظاهراً همین شباهت هم از سویی باعث شده تا مسئولان انتخاب آثار خارجی جشنواره، تئاتر آئینی ـ سنتی‌"هی تو! ‌" به کارگردانی استفانو گیونچی را برای حضور در این فستیوال دعوت کنند؛ کما این که نمونه مشابه چنین نمایشی را سال گذشته نیز در جشنواره بین‌المللی تئاتر عروسکی(پولچینلا با پنج دست) شاهد بودیم.
استفانو گیونچی هم پیش از شروع نمایش‌اش از این شباهت با تماشاگران صحبت کرد و شیفتگی خود و گروهش از شناختن‌"پهلوان کچل‌" ایرانی و شیوه اجرایی خیمه شب بازی را پنهان نکرد و حتی کارش را حاصل یک بازنگری گروهی روی یکی از متون قدیمی فارسی درباره‌"پهلوان کچل‌" معرفی کرد. هر چند که پیشینه اجرای نمایش‌های‌"پهلوان کچل‌" همچنان برای خود ما آشنا نیست، اما خوب می‌دانیم که‌"پهلوان کچل‌" ما نمونه‌های مشابه بسیاری در کشورهای مختلف با ویژگی‌ها و فرهنگ‌های متفاوت دارد. ‌"کوو‌"ی چینی، ‌"ماکوس‌" آتلانی، ‌"پولچینلا‌"ی ایتالیایی، ‌"پولیشینل‌" و‌"گینیول‌" فرانسوی، ‌"پانچ‌" انگلیسی، ‌"پتروشکا‌"ی روسی همه عروسک‌ها و شخصیت‌های شبیه به‌"پهلوان کچل‌" هستند که احتمالاً سابقه حضور آن‌ها در نمایش‌های سنتی ـ دست کم در اروپا ـ می‌تواند برگرفته از شخصیت‌"پولچینلا‌" باشد.


به هر حال اجازه بدهید بحث در مورد‌"هی تو! ‌" را با این فرض ادامه بدهیم که‌"پولچینلا‌" مهمترین شخصیت عروسکی سنتی ـ با ویژگی‌های خود‌ ـ در اروپاست و‌"پهلوان کچل‌" هم مهمترین نمونه مشابه آن در شرق است. هر دو این شخصیت‌ها عروسکی بذله‌گو و حاضر جواب، زیرک و لذت‌طلب هستند. با این تفاوت که ـ حتی به اعتراف استفانو گیونچی ـ ‌"پهلوان کچل‌" ما رگه‌هایی از مردانگی و صوفی‌گری شرقی را هم با خود به همراه دارد. ‌"پهلوان کچل‌" قهرمان ضعیفان، بدون ترس در مقابل زور و ظلم مبارزه می‌کند و حتی در بسیاری از داستان‌ها با زیرکی دست خشکه مقدس‌ها و مذهبی‌نماها را با ترفندها و کلک‌های بامزه‌اش رو می‌کند.
به یک نکته مهم دیگر ‌هم باید در مورد‌"پهلوان کچل‌" نمایش‌هایی که به‌"پنچ‌" هم معروف است اشاره کنم و پس از آن به بررسی شباهت‌های آن با نمایش ایتالیایی و همچنین بررسی ویژگی‌های کار گیونچی بپرداز‌م:
مهمترین نقش‌"پهلوان کچل‌" در نمایش مبارزه است. این نمایش‌ها که معمولاً بیش از پنچ شخصیت دارند با معرفی‌"پهلوان کچل‌" آغاز شده، با مبارزه او با‌"وروره جادو‌" و قلعه طلسم شده ادامه می‌یابند و با به سرانجام رسیدن کار او یا ازدواجش به پایان می‌رسند.
عروسک نمایشی گیونچی که مرشد یا حاج عیوض نام‌"هی تو! ‌" را بر آن می‌گذارد و بی‌شباهت با‌"پهلوان کچل‌" و‌"مبارک‌" خودمان نیست هم دقیقاً در بستر رویدادهای ساده از پیش آشنا همین شیوه نمایشی، همه وقایع را روایت می‌کند. مرشد، حاجی عیوض یا همان تاجر ایتالیایی در سفری جهانی از ایتالیا به اصفهان می‌رسد و موقع فروش اجناس با شرکت دادن تماشاگران در بازی به یک چراغ جادو دست می‌کشد و عروسک سیاه کوچک روی صحنه ظاهر می‌شود.
همان گفت‌وگوهای معمول با هدف به خنده واداشتن تماشاگر آغاز می‌شوند و اجنه و دشمنان یکی یکی وارد می‌شوند و‌"هی تو‌" همه آن‌ها را با آن قیافه‌های زشت و وحشتناک به طرز خنده‌داری از پا درمی‌آورد و با دختری آشنا می‌شود و بالاخره داستان با تولد فرزند او به پایان می‌رسد.
داستان و رویدادهای نمایش به همین سادگی و در عین حال که جذابیت‌های کمیکی نیز برای مخاطبان دارند روایت می‌شوند و مرشد ـ در این نمایش با کمک مترجم که خیلی هم خوب از عهده انجام کارش برآمد و حتی تبدیل به یک شخصیت نمایشی شد ـ وقایع و رویدادها را منظم می‌کند و در هماهنگی با یک متن از پیش تعیین شده به اجرا می‌گذارد.
بنابراین‌"هی تو! ‌" کاملاً مبتنی بر همان اشکال ساده و از پیش مشخص شده خیمه‌شب‌بازی است. اما در کنار همه این‌ها حتی می‌توان آن را بسیار ساده‌تر از این هم دانست.
نمایش‌ استفانو گیونچی قواعد و ویژگی‌های اصلی شیوه نمایشی را رعایت می‌کند، اما چیزی به آن نمی‌افزاید. حتی می‌توان گفت که خیلی محدودتر و کم‌مایه‌تر از خیمه‌شب‌بازی ایرانی است. بداهه‌گویی، هماهنگی با شرایط و دخالت دادن بازخورد حضور مخاطبان هیچ جایگاهی در این نمایش ندارد، در حالی که همین آزادی یکی از مهمترین ویژگی‌های‌"پهلوان کچل‌" است. شاید اگر مترجم گروه در کنار مرشد قرار نمی‌گرفت، ‌اجرا به واسطه مقید بودن کامل به متن، حتی نمی‌توانست به این اندازه هم به اهدافش دست پیدا کند.


در کنار این ویژگی‌ها‌"هی تو! ‌" ایتالیایی‌ها به نظر خیلی کم حرف و خسته و گوش به فرمان مرشد است. در حالی که مهمترین ویژگی‌"پولچینلا‌"، ‌"پهلوان کچل‌" و نمونه‌های مشابه آن‌ها زیرکی و حاضر جوابی آن‌هاست که به ویژه در چالش با موقعیت و جایگاهشان در مقابل مرشد امکان بروز و ظهور پیدا می‌کند. اصلاً همه جذابیت و اهمیت‌"پولچینلا‌" و‌"پهلوان کچل‌" در همین ویژگی‌شان نهفته است که با نیروهای جادویی اطرافشان مبارزه می‌کنند و مرشد را دست می‌اندازند و این گونه است که تماشاگر از دیدن کارهای این دو عروسک کوچک لذت می‌برد.
نکته دیگر این که دست کم از این نمایش ایتالیایی و گروه نمایشی انتظار می‌رفت که نه کپی کاملاً مشابه شخصیت نمایشی خود ما، بلکه چیزی فراتر از آن، یا دست کم با ویژگی‌های متفاوت را در ایران به نمایش بگذارند. همچنان که در نمایش‌"پولچینلا‌ با پنج دست‌" خلاقیت‌ها در اجرا و استفاده از خیمه‌ها نوع بازی عروسک‌ها بسیار دیدنی و جذاب بود و برایمان تازگی داشت. اما این که چه عاملی باعث شده تا هیأت انتخاب این آثار‌"هی تو! ‌" را برای شرکت در جشنواره انتخاب کنند، جای سوال دارد. آیا شباهت این شکل سنتی از تئاتر با شیوه‌های ایرانی نمایش عروسکی می‌تواند دلیل کافی برای این انتخاب باشد؟
استفانو گیونچی پیش از شروع نمایش از کار گروه بر روی یک متن فارسی صحبت می‌کند، اما به نظر می‌رسد که بهتر بود برای جشنواره‌ ما و تماشاگران ایرانی، داستانی از پولچینلای ناپلی را با شرایط، رویدادها و اتفاقات خاص خود این شخصیت‌ و شیوه‌های خاص ایتالیایی اجرا کند. البته منظورم این نیست که‌"هی تو! ‌" ایتالیایی نیست؛ او حتی برخی کارها را انجام می‌دهد که خاص شخصیت خود اوست، اما کاملاً پیداست که گیونچی سعی کرده تا عروسک‌اش را به نمونه مشابه ایرانی نزدیک کند و بدتر از این، آن که نمایش‌اش در کمال سادگی و بی‌چیزی و بدون هیچ مولفه، ویژگی و رویکرد تازه و جذاب یا حداقل غیر آشنایی به اجرا می‌گذارد. گویی آن که حضور در این جشنواره برای او و گروهش تنها زنگ تفریحی برای شرکت در یک مهمانی است.
در پایان اعتراف می‌کنم که با وجود‌ آشنا بودن داستان و شیوه اجرایی نمایش، مخاطب از تماشای آن لذت می‌برد. این شخصیت عروسکی دوست داشتنی است و رفتارهایش آن قدر شیرین و جذاب هستند که کمتر تماشاگر ایرانی ممکن است از دیدن کارها و رفتارهایش لذت نبرد و سالن نمایش را ناراضی ترک کند.

  نوشته شده در  چهارشنبه چهاردهم مرداد 1388ساعت 9:21  توسط روابط عمومی   | 
 
  POWERED BY BLOGFA.COM